ISO 50001 Mantığıyla Enerji Verisi Nasıl Düzenlenir?

Birçok tesiste enerji verisi vardır ama kullanılabilir bir düzende değildir. Elektrik faturası bir klasörde, doğal gaz başka bir tabloda, üretim miktarı ise üretim planlamasındadır. ISO 50001'in mantığı bu dağınık veriyi tek bir yönetim döngüsüne bağlamaktır. Belge almadan da bu mantıkla çalışmaya başlayabilirsiniz.

Önce enerji taşıyıcılarını aynı tabana getirin

Elektrik kWh, doğal gaz metreküp, yakıt litre ya da ton olarak gelir. Karşılaştırma yapabilmek için hepsini kWh tabanına çevirmek gerekir. Burada en sık yapılan hata, katsayıyı bir yerden kopyalayıp yıllarca sorgulamadan kullanmaktır. Yakıtın alt ısıl değeri kalitesine göre değişebilir. Katsayıyı faturanızdan ya da tedarikçinin belgesinden almanız ve kaynağını kayda yazmanız gerekir.

İkinci tuzak çift saymadır. Aynı enerjiyi hem satın alınan kalem hem de iç dağıtım kalemi olarak toplarsanız toplam tüketim şişer. Sınırı baştan yazın: hangi sayaçtan giren enerji toplamdır, hangi alt sayaçlar yalnızca dağılımı gösterir.

Önemli enerji kullanımını yazılı kritere bağlayın

Önemli enerji kullanımı, toplam tüketimde belirgin pay alan ya da iyileştirme potansiyeli yüksek olan kullanımdır. Kompresörler, ısıtma, soğutma ve proses ekipmanları tipik adaylardır. Önemli olan seçimin gerekçesidir. 'Bize önemli göründü' denetimde savunulamaz, 'tüketimin yüzde yetmişini oluşturan ilk dört kullanım' ise savunulabilir.

Kriterinizi yazın, her yıl aynı kriterle yeniden değerlendirin. Böylece listeniz üretim yapısı değiştiğinde de bilinçli biçimde güncellenir.

EnPI ve baz çizgisi: üretimle birlikte düşünün

Enerji performans göstergesi çoğu zaman tek başına toplam kWh olamaz. Üretim arttığında tüketim de artar. Daha anlamlı gösterge, üretim birimi başına enerjidir. Baz çizgisi ise karşılaştırmanın yapılacağı referans dönemdir. Baz çizgisini seçerken dönemin tesisin normal çalışmasını yansıtıp yansıtmadığına bakın.

Hava koşulları, ürün karması ya da vardiya düzeni gibi ilgili değişkenler tüketimi etkiliyorsa, karşılaştırmayı bunlara göre normalleştirmek gerekir. Aksi halde tasarruf varmış gibi görünür ya da gerçek tasarruf gizlenir.

Tasarrufu ölçüm ve doğrulama ile gösterin

Bir aksiyon aldınız ve tüketim düştü. Bu tasarruf mudur? Üretim aynı dönemde azaldıysa değildir. Tasarrufu göstermenin yolu, aksiyon öncesi ve sonrası dönemi aynı koşullara getirerek karşılaştırmaktır. Ölçüm ve doğrulama planı bunun için vardır: neyin, hangi cihazla, hangi sıklıkla ölçüleceğini önceden belirler.

Planı aksiyonu uygulamadan önce yazın. Sonuçtan sonra yazılan planlar, sonucu haklı çıkarmak için kurulmuş gibi görünür.

Sık Yapılan Hatalar

• Doğal gaz ve yakıt katsayısını yıllarca değiştirmeden kullanmak. Yakıt kalitesi değişirse tüm enerji toplamı kayar.
• Toplam kWh'i tek başına gösterge yapmak. Üretim artınca tüketim de arttığı için tasarrufu ya da kaybı görmek imkânsız hale gelir.
• Baz çizgisi için olağandışı bir dönemi seçmek. Uzun duruş ya da rekor üretim dönemi referans olamaz.
• Önemli enerji kullanımı listesini bir kez hazırlayıp güncellememek.

Başlamadan Önce Kontrol Listesi

• Son on iki ayın tüm enerji faturaları toplandı mı?
• Her faturanın birimi ve dönüşüm katsayısının kaynağı yazıldı mı?
• Üretim miktarı aylık olarak aynı tabloda mı?
• Sayaç ve alt sayaç envanteri çıkarıldı mı?
• Önemli enerji kullanımı için yazılı kriter var mı?
• Ölçüm ve doğrulama planı aksiyondan önce yazıldı mı?

Denetim ve Yönetim Ne Sorar?

Denetçi genellikle şunu sorar: önemli enerji kullanımlarınızı hangi kritere göre seçtiniz ve bu listeyi en son ne zaman güncellediniz? Ardından bir aksiyonun tasarrufunu nasıl gösterdiğinizi, normalleştirme yaptığınızı ve ölçüm planının aksiyondan önce yazılıp yazılmadığını inceler.

İlk Otuz Günde Ne Yapılır?

1. Birinci hafta: son on iki ayın elektrik, doğal gaz ve yakıt faturalarını tek tabloda toplayın ve her kalemin birimini, dönüşüm katsayısının kaynağını yazın.
2. İkinci hafta: aylık üretim miktarını aynı tabloya ekleyin ve ürün başına enerji değerini ilk kez hesaplayın.
3. Üçüncü hafta: sayaç envanterini çıkarın, en büyük üç tüketim kalemi için ekipman listesini hazırlayın ve önemli enerji kullanımı kriterini yazın.
4. Dördüncü hafta: baz çizgisi dönemini seçin, gerekçesini kaydedin ve ilk aksiyon için ölçüm ve doğrulama planını yazın.

Kimler İçin Uygundur?

Bu çalışma enerji yöneticileri, bakım, üretim ve kalite mühendisleri ile ISO 14001, ISO 9001 ya da ISO 45001 sistemine enerjiyi eklemek isteyen ekipler için uygundur.

Kurgusal örnek

Bir plastik enjeksiyon tesisinde elektrik ve doğal gaz kWh tabanında toplanıyor, üretim ton olarak giriliyor. İlk bakışta aylık toplam tüketim sabit görünüyor. Üretime bölünce, düşük üretimli ayda ton başına enerjinin yükseldiği ortaya çıkıyor. Boşta çalışan ekipman, önemli enerji kullanımı adayı olarak değerlendirmeye alınıyor. Rakamlar yalnızca yöntemi göstermek için kurgusaldır.

Sık Sorulan Sorular

ISO 50001 belgesi olmadan bu yöntemi kullanabilir miyim?
Evet. Belgelendirme akredite bir kuruluşça yapılır. Yöntem ise her tesisin kendi enerji verisini düzenlemesi için kullanılabilir.

Mevzuattaki enerji yükümlülükleri bu yöntemle karşılanır mı?
Hayır. Eşik değerleri ve yükümlülükleri güncel Resmî Gazete metninden ayrıca teyit etmeniz gerekir.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır. Mevzuat ve standart gereklilikleri için güncel resmî metinleri ve belgelendirme kuruluşunuzu esas alın. Örnekler kurgusaldır.